Radionice i književni klubovi za mladu publiku (2016 – danas)
Od 2016. godine organizujemo brojne radionice i književne klubove posvećene srednjoškolcima, studentima i mladoj publici (mada smo u određenim trenucima uključivali i starije generacije koje su zainteresovane za čitanje, kritičku analizu i pisanje o književnosti). Neke od radionica koje smo organizovali su „Radionica kreativnog čitanja i kritičkog pisanja“ u saradnji sa Kulturnim centrom Studentski grad u Beogradu (2016-2019), serija onlajn radionica #pobunjenočitam koja je sprovedena sa srednjoškolcima i studentima tokom pandemije (2020-2021) i međugeneracijski onlajn klub knjiga „Pobunjeno čitam: od 15 do 115“ (2022) koji je okupio žene iz regiona da razgovaraju o feminističkim književnim delima. Pobunjene čitateljke su takođe učestvovale kao gostujuće predavačice ili voditeljke radionica u projektima koje su organizovale druge organizacije i institucije, kao što su škole, biblioteke i građanska društva.
Antologija „Rat iz dečje perspektive“ (2018)
Antologija kritičkih tekstova „Rat iz dečje perspektive“ nastala je iz dubokog uverenja da naše znanje o ratu ne može biti potpuno ukoliko ne uključuje i ne čini vidljivim iskustva marginalizovanih subjekata. Radove koji su ovom prilikom objavljeni napisali su mladi književni kritičari iz celog regiona koji, oslanjajući se pre svega na feminističku teoriju književnosti, teže da pronađu nove perspektive i nove diskurse, zahvaljujući kojima mogu da govore o ratnim iskustvima.
Postoje dva motiva vezana za nastanak zbirke. Prvi se tiče izbora teme, što nam je omogućilo da napravimo vezu između literature o Narodnooslobodilačkom pokretu (NOP) u Drugom svetskom ratu i savremene regionalne književnosti. Takođe, ova tema povezuje dečju književnost, često nepravedno zapostavljenu, sa onom pisanom za „odraslu“. Istovremeno, naš cilj je bio da se suprotstavimo revizionizmu koji je sve više zastupljen u književnosti. Književnost koja tematizuje NOP nam je i danas veoma važna jer insistira na razlici između fašizma i antifašizma, i na beskompromisnoj borbi ovog drugog za slobodu i jednakost, i protiv nasilja i zla nacizma i… razne desničarske ideologije. Sve tekstove u zbirci napisali su mladi književni kritičari iz regiona, što odražava naše pre svega feminističke principe.
PDF knjiga je dostupna na sledećem linku.
Monitoring književne kritike (2019)
Projekat Monitoring književne kritike sproveden je u 5 zemalja regiona, Srbiji, Bosni i Hercegovini, Crnoj Gori, Severnoj Makedoniji i Sloveniji. Uzorak istraživanja, koji je trajao od jula do decembra 2018. godine, obuhvata, pored književnih časopisa, sve elektronske i pisane medije koji imaju redovnu kulturnu rubriku. Cilj istraživanja nije bio samo da se ispita koliko su književne kritičarke zastupljene i vidljive u poređenju sa svojim muškim kolegama, već i da se pokaže koliko se piše o književnicama, a koliko o književnicima.
Naša očekivanja od rezultata koji otkrivaju rodnu nejednakost i strukturnu marginalizaciju žena na književnoj sceni uglavnom su potvrđena, negde premašena, a negde manje-više opovrgnuta. Rezultati pokazuju da kada je reč u pitanju zastupljenost kritičarki u odnosu na kritičare, nejednakost nije prisutna svuda i da zavisi od medija o kome je reč. S druge strane, naše istraživanje je ukazalo na to da se muški književni autori više objavljuju u svim zemljama regiona i da im je posvećen veći segment medijskog prostora, u poređenju sa književnicama.
Detaljni rezultati monitoringa u svakoj od 5 zemalja dostupni su na sledećem linku.
Književni izbor Štefice Cvek (2021-danas)
Lokacija: Beograd (Srbija), Zagreb (Hrvatska), Sarajevo (Bosna i Hercegovina), Skoplje (Severna Makedonija)
Organizatori: Pobunjene čitateljke (Srbija), Coalition Margins (Severna Makedonija), Booksa/Kulturtreger (Hrvatska), Naratorium (Bosna i Hercegovina)
Pobunjene čitateljke godinama prate domaću i regionalnu književnu produkciju i intervenišu u javnim kulturnim politikama koje često zanemaruju žensko stvaralaštvo. U 2021. godini odlučili su da nastave svoj rad na afirmaciji ženskog i drugog marginalizovanog stvaralaštva. Jedna od ključnih aktivnosti u ovom pravcu je osnivanje regionalnog književnog izbora „Štefica Cvek“.
Osnivanje ovog regionalnog izbora podrazumeva istraživanje regionalne književne produkcije i prikupljanje preporuka za knjige od što većeg broja kulturnih radnika iz zemalja sa BHSC i makedonskim govornim područjima – pisaca, kritičara, novinara, urednika i drugih.
Fokus je na književnosti koja se bavi ženskim, feminističkim i kvir temama (ili različitim temama kojima se pristupa na feministički i kvir način), ali su dobrodošla i dela manjinske, antikolonijalne ili neomarksističke književnosti, kao i dela koja su estetski inovativna.
Selekcija je nekonkurentna – ne dodeljuje se jedna nagrada, već izbor knjiga koje smatramo vrednim pažnje. Nije unapred ograničena na određeni broj dela koja ćemo uključiti u selekciju, već uključuje broj dela koji se smatra adekvatnim nakon sprovedenog istraživanja i konsultacija sa književnom scenom.
Selekcija je buntovnička – cilj je promocija i afirmacija autorki i kvir osoba, koje su i dalje mnogo manje vidljive, priznate i nagrađivane grupe od cis muškaraca, iako nisu isključeni ni cis autori koji svojom književnošću zastupaju progresivne vrednosti.
Izbor je nazvan po liku iz romana Dubravke Ugrešić „Štefica Cvek u raljama života“, ne samo zato što je Dubravka Ugrešić prva dobitnica NIN-ove nagrade, već zato što je reč o klasiku jugoslovenske književnosti i neizostavnom delu regionalnog feminističkog štiva. “Štefica Cvek” odlično analizira kako (pop)kultura i književnost sa stereotipnim pogledom na ženske likove oblikuju stvarne živote žena. Tako su i danas žene često prinuđene da biraju između rada u domenu takozvane trivijalne književnosti i romanse ili da se bave drugim žanrovima, ali njihov rad nije (dovoljno) vrednovan od strane književnog mejnstrima. Pobunjene čitateljke se protive takvim principima i, izborom „Štefica Cvek“, žele da skrenu pažnju na kvalitetna dela ženske, feminističke i kvir književnosti.
Štefica Cvek u dijalogu sa prevodiocima (2023)
Lokacije: Beograd (Srbija), Zagreb (Hrvatska), Sarajevo (Bosna i Hercegovina), Skoplje (Severna Makedonija)
Organizatori: Pobunjene čitateljke (Srbija), Coalition Margins (Severna Makedonija), Booksa/Kulturtreger (Hrvatska), PEN centar (Bosna i Hercegovina)
Uz podršku: TRADUKI
„Štefica Cvek u dijalogu sa prevodiocima“ bio je projekat zamišljen kao niz od šest književnih događaja, koji je imao za cilj jačanje, promociju i kritičku analizu savremene feminističke, kvir i društveno angažovane književnosti u većini postjugoslovenskih zemalja. Projekat je takođe imao za cilj stvaranje dijaloga između pisaca i prevodilaca, kao i podsticanje prevoda između BHSC, slovenačkog, makedonskog i engleskog jezika.
Uprkos višegodišnjim naporima da se bolje poveže književna scena u regionu, što je takođe jedan od ciljeva književne selekcije „Štefica Cvek“, regionalna književna scena ostaje fragmentirana. Mnogi laureati nagrade „Štefica Cvek“ ostaju neobjavljeni u susednim zemljama, a neki od njih su jedva poznati van svojih zemalja. Ovo odražava širi problem gde se čak ni najpopularniji autori ne prevode i ne objavljuju u drugim zemljama regiona. Poseban problem je nedovoljno prevođenje književnih dela između slovenačkog, makedonskog i engleskog jezika. Cilj ovog projekta bio je da doprinese rešavanju ovih problema nizom književnih događaja. Govornici su bili laureati prve selekcije „Štefica Cvek“, prevodioci, a događaj su moderirali književni kritičari i urednici.
Kritičarska pobuna (2024)
Lokacija: Beograd, Markovac i Novi Sad (Srbija)
Organizator: Pobunjene čitateljke
Podržava: Hartefakt Culture for Democracy
Ovaj projekat je bio povezan sa razvojem feminističke i kvir književne kritike kroz sledeće aktivnosti: 1) istraživanje javnog mnjenja o savremenoj feminističkoj i kvir književnosti i čitalačkim navikama publike; 2) književne debate i radionice na temu savremene feminističke i kvir književne kritike; 3) serija podkasta.
S obzirom na to da je polazna tačka ovog projekta činjenica da je savremena književna kritika u velikoj meri, i još uvek jeste, konzervativna i zatvorena, ciljevi ovog projekta bili su usmereni na razmenu znanja i razvoj književne kritike orijentisane ka kvir i feminističkim temama, kao i na povećanje njihove vidljivosti uopšte. Takođe smo se vodili misijom pružanja prostora novim glasovima da se bave književnošću u njenom najširem smislu – interpretacijom, kritičkim čitanjem i književnom kritikom u zajednici. Feminističku i kvir književnost vidimo kao polje za preispitivanje kritike, ne više samo kao čin individualne književne kritike, već kao kolektivni proces razmene čitanja u zajednici.
Glavne ciljne grupe bili su književni kritičari, književni entuzijasti, ali i mladi ljudi i studenti zainteresovani za rad u ovoj oblasti.
Podkastu se može pristupiti putem sledećeg linka.
Pobunjeni albanski glasovi: Prevođenje kvir književnosti (2023)
Lokacija: Beograd, Novi Sad (Srbija)
Organizacija: Pobunjene čitateljke
Podržava: Regional Network for Cultural Diversity READ
„1997“ albanske autorke i kvir aktivistkinje Kristi Pinderi je prva prozna knjiga koju je objavio kolektiv književnih kritičara Rebel Readers, čiji je fokus na feminističkoj i kvir književnosti.
Rada romana se odvija tokom oružane pobune koja je zahvatila Albaniju 1997. godine. U njemu, kroz autofikcionalni kvir obrazovni roman, mladi gej narator donosi sirovu perspektivu o traumi i nasilju kojima su bili izloženi stanovnici Pogradeca, gde se radnja odvija. Fragmenti sećanja verno prikazuju detinjstvo i odrastanje mladića u gradu na obali Ohridskog jezera.
„1997“ se ističe svojom jedinstvenom perspektivom, često nas dirljivo i eksplicitno suočavajući sa različitim oblicima nasilja nad LGBT+ osobama, kao i drugim diskriminisanim zajednicama poput dece, žena, starijih i siromašnih. Ova knjiga posebno naglašava njihove perspektive i iskustva, jer su ove zajednice često nevidljive u književnom korpusu.
Kroz vremenske skokove, čitaoci su vođeni kroz različite faze rasta naratora i junaka, od traumatičnog detinjstva i adolescencije do odraslog doba. Prva seksualna i romantična iskustva su neraskidivo povezana sa nasiljem, dok kasnije događaje prati život naratora, koji je uspeo da osvoji određene prostore slobode. Samo pisanje knjige se takođe doživljava kao deo ovog procesa borbe.
U centru ove borbe je porodica – posebno baka, deda i samohrana majka, koja je hrabro napustila svog nasilnog muža uprkos pritiscima okoline. Iskustvo žena u suprotstavljanju patrijarhalnoj zajednici postaje izvor inspiracije, ali i analogno sopstvenom iskustvu naratorke u teškom procesu oslobođenja.
Ova knjiga je posvećena majci autorke, koja je bila među prvim majkama u Albaniji koje su javno podržale LGBT+ zajednicu.
„Na kraju, ali ne i najmanje važno, aktivizam za LGBT+ prava je jedan od naratorovih prostora delovanja i otpora. Podrška za objavljivanje ove knjige u Albaniji došla je upravo od aktivista za ljudska prava i, na poseban način, potvrđuje poverenje u pobunu kroz književnost. Ovog puta tu pobunu prevodimo sa albanskog jezika u nadi da će „1997“ nastaviti da prelazi granice ovde i doprinosi borbi protiv diskriminacije.“ – Pobunjene čitateljke, jun 2023.
Čitaoci buntovnici u Udruženju Nezavisna kulturna scena Srbije (NKSS)
Od 2020. godine, ČPobunjene čitateljke su članice Udruženja Nezavisna kulturna scena Srbije (NKSS). Udruženje je platforma za saradnju organizacija, inicijativa i pojedinaca koji rade u oblasti savremene umetnosti i koji kulturu posmatraju kao javno dobro. Kroz sprovođenje i razmenu programa u Srbiji i inostranstvu, kroz aktivnosti koje grade kapacitete Udruženja, kao i njegovih članova, i kroz dijalog sa donosiocima odluka na svim nivoima, NKSS teži da promoviše razvoj inovativnih i kritičkih umetničkih praksi, utiče na kulturnu politiku i druge srodne javne politike, doprinese decentralizaciji kulture u Srbiji i uspostavi regionalnu saradnju u Jugoistočnoj Evropi.
Pobunjene čitateljke su bile deo različitih aktivnosti u NKSS, uključujući partnere na projektu Rodna ravnopravnost za kulturnu raznolikost (2022-2023), kao i urednike brojeva #12 i #13 časopisa MANEK (2023 i 2024). MANEK — Časopis nezavisne kulture je godišnji štampani časopis koji se fokusira na teme profesionalne produkcije organizacija nezavisne kulturne scene (civilnog društva u oblasti kulture i umetnosti), kao i na aktuelna pitanja kulturne politike u našoj zemlji u poređenju sa regionalnim i međunarodnim okolnostima. MANEK je jedinstven po tome što ga uređuju i dizajniraju neposredni akteri nezavisne kulturne scene, a posebno scene vizuelnih umetnosti, koja je u časopisu najzastupljenija. Sadržaj se odnosi na teme koje su važne za domaću kulturnu i umetničku scenu, ali uključuje i srodne teme u zemljama u regionu, s obzirom na potrebu za poređenjem, razmenom znanja i iskustava, kao i razvojem regionalne saradnje.
Broj 12 MANEK-a (2023), koji uređuju Pobunjene čitateljke, dostupan je na ovom linku, dok je broj 13 MANEK-a (2024) dostupan ovde.
