Januar i februar nisu samo najhladniji meseci na severnoj hemisferi i, uz novembar i decembar, najmračniji deo godine, već predstavljaju i period post-praznične melanholije. Ne, nije u pitanju još jedna new age kovanica koja u suštini ništa ne znači, jer se ovaj termin već više decenija koristi kako bi opisao stanje potištenosti, monotonije i usamljenosti kod mnogih ljudi nakon sekularnih i religioznih praznika koji obeležavaju zvanični početak zime i nove kalendarske godine. Nakon odlaganja novogodišnjih ukrasa i prestanka bogatih socijalnih aktivnosti tokom praznika, razumljivo je da dolazi do smanjenja količine dopamina i adrenalina u ljudskom organizmu, te ne čudi ukoliko se početkom godine borimo sa osećajem depresivnosti. Ipak, januar i februar ne moraju proći u iščekivanju boljih prolećnih dana, već nam mogu poslužiti za introspekciju i promišljanje o mentalnom zdravlju – a jedan od najboljih načina da to uradimo je uz nekoliko dobrih knjiga, ušuškanu atmosferu doma i topli napitak po izboru.
Četiri lakta unutra (V.B.Z, Zagreb 2023.), debitantski roman riječke spisateljice Eve Simčič, jedna je od skorijih regionalnih knjiga koja otvoreno i hrabro pristupa temi mentalnog zdravlja – tačnije, u fokusu su depresija i mikropsihotične epizode od kojih pati protagonistkinja i naratorka. Feministička psihologija i leve socijalne teorije već duže vreme zagovaraju tezu da se depresija ne javlja iznebuha i naprasnom promenom biohemijske strukture mozga, već je često uzrokovana represivnom socijalnom sredinom. Ovakav pogled retko gde je bolje oživljen nego u fikciji Eve Simčić u kojoj je depresija posledica izolacije koju junakinja trpi kao migrantkinja sa Balkana u Norveškoj, toj „Najboljoj državi na svetu“, kako je autorka ironično u romanu naziva. Osuđena na mali životni prostor i skroman život zbog svojih akademskih mikro-primanja, kulturni šok koji i posle više meseci života u Oslu ne jenjava i kafkijanski birokratski lavirint norveškog zdravstvenog sistema, junakinjina depresija postaje sve izraženija. Njen jedini spas od surove realnosti je duhovito, sarkastično pripovedanje o svojim problemima, što se reflektuje u razigranoj i iteligentnoj formi romana na međi između esejističke proze i autofikcije.
Dok se čitaoci ovog romana sećanjima naratorke samo periodično premeštaju iz Norveške u Rijeku, odakle je junakinja poreklom, radnja romana Tee Tulić Strvinari starog svijeta (OceanMore, Zagreb 2023.) u potpunosti je smeštena u ovom primorskom gradu i na obližnjem Kvarnerskom zalivu. U pitanju je još jedno ostvarenje koje tematizuje mentalno zdravlje, mada na nešto indirektniji način. Glavni likovi su protagonistkinja u odrastanju i njen otac koji su pritisnuti ličnim teskobama i traumama – majka junakinje i njihova bliska porodična prijateljica su preminule – ali i društvenom marginalizacijom budući da žive na ivici siromaštva. Nekada predstavnik dobrostojeće jugoslovenske radničke ili niže srednje klase, porodica iz Strvinara starog svijeta je danas gubitnik ekonomske tranzicije jer živi u gradu koji sve manje pripada njoj i sličnima, a više privatnim investitorima i masovnom turizmu. Zbog toga se junakinja i njen otac povlače u svoj stančić i morsku barku, razvijajući simptom kompulsivnog sakupljanja stvari (hoarding) kako bi pokušali da se sakriju od samoće. Njihov skučen, izolovan životni prostor ujedno je utočište od okrutnog sveta i zatočeništvo prouzrokovano traumom.
Verovatno najzapaženija knjiga o mentalnom zdravlju objavljena tokom prošle godine u Srbiji bilo je izdanje Nesavršene: Mitovi o ženskim mentalnim bolestima i njihovom lečenju (AGORA, Novi Sad 2024.) Lidije Vasiljević, istaknute psihoterapeutkinje, psihološkinje i aktivistkinje. Za razliku od romana koji kroz fikciju progovaraju o tabuima i psihičkom (ne)blagostanju, Lidija Vasiljević je Nesavršene zasnovala na svom magistarskom radu o uticaju feminizma na politike mentalnog zdravlja. Služeći se naučnim diskursom i opsežnim istraživanjem koje obuhvata period od antike do savremenog doba, autorka nam direktnim i pitkim jezikom objašnjava kako su i medicinski i laički stavovi o ženskom mentalnom zdravlju kroz istoriji bili obeleženi opasnim predrasudama i neutemeljenim, seksističkim pretposavkma o prirodi žena. Demistifikujući mitove, Lidija Vasiljević predstavlja i temeljan pregled mentalnih bolesti sa kojima se žene danas najčešće suočavaju, od depresije, preko anksioznih poremećaja do problema sa ishranom, i sve vreme čvrsto podupire tezu da će psihičko stanje pojedinke uvek zavisiti od socijalnih i ekonomskih faktora u kojima živi. U Nesavršenima se takođe nalazi i kratak pregled feminističke psihologije i psihoterapije koje upravo nastoje da osnaže žene u njihovom sučeljavanju sa opresivnom sredinom, između ostalog i kroz terapijske efekte aktivizma.
Ukoliko ste tip osobe koja pati od post-praznične melanholije i zimski mrak i hladnoću provodi u hibernaciji, Četiri lakta unutra, Strvinari starog svijeta i Nesavršene će vam pomoći da ovaj period provedete u dubinskoj introspekciji i analizirate odnos između mentalnog zdravlja i društvene stvarnosti.
***
Ovaj tekst originalno je objavljen u Vogue Adria (januar/februar 2025). Sve tekstove koje smo pisale za Vogue Adria pogledajte klikom na tag dole, ili ovde.