Na koncu zajedničkog rada na književnom izboru Štefica Cvek #3, četiri koleginice od Vardara do Triglava razmenjuju preporuke za čitanje iz čistog užitka.
Knjige koje preporučuju u svom središtu imaju prijateljstvo. Prijateljstvo kao dinamika odnosa koji ima potencijal da poremeti tradicionalne hijerarhije romantičnih i porodičnih struktura, otvarajući prostor za nekonvencionalne, intimne veze utemeljene na međusobnoj brizi i zajedničkom stvaranju. Prijateljstvo kao stvaranje sigurnog prostora za izražavanje nelagode. Prijateljstvo kao raznoliko sestrinstvo koje je temelj književnog angažmana naše četiri koleginice, i koje slave kao nešto što donosi radost usred sve svetske tuge i izazova, te obogaćuje njihove živote na transformativne načine.
Neka vaše čitanje bude dirljivo kao najbolja književna prijateljstva, puno preokreta kao avanture dinamičnog dua, i ispunjavajuće kao pronalaženje savršenog pouzdanika u voljenom liku. Osetite i neprijatnost i zadovoljstvo koje samo najsloženija prijateljstva mogu doneti.
Manja Veličkovska preporučuje Prijatelju koji mi nije spasio život (1997) Hervé Guiberta, roman u kom autor beleži stanje svoje bolesti, poslednje dane francuskog filozofa Mišela Fukoa (u knjizi Muzil), i sopstvenu borbu sa institucionalnom i društvenom stigmom. Roman briše granice između fikcije i memoara, istražujući dubinu prijateljstva koje se odvija u srcu Pariza 1980-ih, tokom vrhunca epidemije sa HIV infekcijom, nudeći prikaz složenosti ljudske veze u vremenu velikog straha i neizvesnosti. Odnose karakteriše duboka intimnost i poverenje, gde su prijatelji svedoci bola i radosti jedni drugih i saputnici u zajedničkoj krizi. To su prijateljstva koja takođe nose napetost – trenutke izdaje, nerazumevanja i neizrečene težine bolesti. Stalno prisutan osećaj zavisnosti u priči pokazuje kako je podrška prijatelja i životno-potvrđujuća i ponekad opterećujuća. Otkriva nama, berlanovski rečeno, surovo optimističnu prirodu prijateljstva u doba neoliberalnog kapitalizma, dodatno zakomplikovanu tajnama, ljubomorom i neizbežnošću gubitka. Ove fragilne veze pokazuju zašto је prijateljstvo duboko političko, nudeći svedočanstvo ljudske otpornosti u svetu zasenjenom strahom. Guibert istražuje podržavajuće, ali krhke veze unutar kvir zajednice, naglašavajući trenutke nade i inspiracije usred razorne stvarnosti. Knjiga daje sliku o tome kako prijateljstva mogu poslužiti kao spas i utehe, odražavajući zamršenost lojalnosti i ranjivosti, i hvata suštinu onoga što znači biti čovek, čineći ovu autobiografsku fikciju ubedljivim štivom koje potvrđuje život.
Dara Šljukić se nadovezuje preporukom o još jednom romanu u kom je prijateljstvo temelj života u teškim okolnostima – Trešnjino drvo i stara osećanja (2012) Marice Bodrožić. Ženska književnost poslednjih godina preplavljena je prikazima intenzivnih, ponekad i mučnih prijateljskih odnosa između žena. U Trešnjinom drvetu možemo se podsetiti i drugačijih prikaza. Prijateljstvo između Arjete, Nadežde i Hiromi zamenjuje porodicu trima junakinjama u njihovim migrantskim životima u Parizu. Dok su odnosi sa porodicama isprekidani ratnim traumama, a odnosi sa muškarcima obeleženi hladnoćom i prazninama u komunikaciji, odnosi između prijateljica su topli i otvoreni, laki i prepuni obostrane podrške. To ne znači da nisu komplikovani – Nadežda i Arjeta su istovremeno u romantičnom odnosu sa istim muškarcem, pomalo misteriozno magnetski, pomalo submisivno privučene egocentričnom, nedostupnom i dominantnom čoveku. Ipak, ljubomora nije faktor u odnosu dve prijateljice. Priča romana je pre svega priča o njihovom zajedničkom nošenju sa teretom tog ljubavnog odnosa, koji nije odvojiv od tereta neukorenjenog života i gubitka porodice i domovine. Happy end romana je Arjetino i Nadeždino napuštanje mučnih ljubavnih odnosa, preseljenje u Berlin i zajedničko odgajanje Nadeždinog sina.
Nakon što je u našim književnostima ispisano bezbroj ratnih priča, Listanje kupusa (2023) Igora Beleša nudi prijeko potrebnu toplu i dirljivu perspektivu, koju preporučuje Anja Tomljenović. Ovaj antiratni roman odmah je osvojio različite generacije čitateljica i čitatelja zbog priče o prijateljstvu družine An, ispripovijedane iz perspektive jednog dječaka. U Borovu Naselju na prijelazu u devedesete, Zoran, Bojan, Goran i Dragan, kojima se pridružuje i Nikolina, najbolji su prijatelji koji svoje vrijeme provode vozeći bicikle i istražujući naselje, čitaju Martija i Dilana, gledaju filmove, slušaju Plavi orkestar, Crvenu jabuku i REM. Međutim, školske klupe odjednom su prazne, posvuda se pojavljuje zlosutna riječ REFERENDUM, a njihovi roditelji kroz pojam “krvi” i “loze” objašnjavaju svijet iznenadnih podjela koji našim junacima nije jasan. Zajednički požele riješiti taj misterij i trude se pronaći načine kako se ne bi razdvojili jer shvaćaju da im njihovo prijateljstvo pruža osjećaj pripadnosti i zaštite, što odrasli više ne mogu. U filmičnom i dinamičnom stilu, bez patetike, ovaj roman postavlja važno pitanje o tome kakav svijet ostavljamo u naslijeđe budućim generacijama i podsjeća na lekciju koju smo davno trebali usvojiti: između nas je više sličnosti nego razlika.
Maja Abadžija preporučuje dirljivu i uznemirujuću novelu Simone de Beauvoir, Nerazdvojne, koja fikcionalizira intimno prijateljstvo iz mladosti slavne francuske filozofkinje i feministkinje. Ovo djelo iz 1954. godine, koje je svojedobno čak i Sartre smatrao suviše personalnim i (time) nezanimljivim za objavljivanje, danas stiče novu aktuelnost u epohi sklonoj autofikciji, ali i pričama o ženskim iskustvima. Prateći zajedničko odrastanje Sylvie i Andrée od školskih do univerzitetskih klupa, De Beauvoire gradi neodoljiv portret intelektualno britke i radoznale, no ipak duboko introspektivne i samokritične djevojke koja u borbi za vlastitu autonomiju gubi život. Naime, intenzivna naklonost koju junakinje dijele tokom sazrijevanja, pripovjedačici omogućava da reflektira, na primjeru strogo odgojene Andrée, nad ograničenom ženskom egzistencijom u prvoj polovini dvadesetog stoljeća, te da ponudi mračan rezime onoga što se zbiva kada individua biva primorana odustati od vlastite slobode. No priča o prijateljstvu Andrée i Sylvie nije samo platforma za filozofska promišljanja De Beauvoire ili turobni prikaz patnji djevojaštva; ona je i potresno svjedočanstvo o suštinskoj važnosti prijateljstva, o solidarnosti i podršci među prijateljicama koje mogu, barem privremeno, biti jedna drugoj utočište pred surovom mašinerijom porodice, religije i patrijarhata.
***
Ovaj tekst originalno je objavljen Vogue Adria (novembra 2024). Sve tekstove koje smo pisale za Vogue Adria pogledajte klikom na tag dole, ili ovde.