Možete li se setiti ijednog spomenika na nekom gradskom trgu, velikom ili malom – svejedno, koji je posvećen književnom junaku ili junakinji? Ja ne mogu i zato sam morao da posegnem za primerima koje je Dubravka Ugrešić navela pre nekoliko godina – spomenik Don Quixoteu u Washingtonu, Maloj sireni u Kopenhagenu i Šekspirovoj Juliji u Veroni. Po rečima slavne jugoslovenske spisateljice, malobrojni spomenici posvećeni književnim likovima predstavljaju neku vrstu kulturne sabotaže, budući da se odupiru idolopoklonstvu karakterističnom za spomenike posvećene stvarnim ličnostima, najčešće muškarcima.
Iako je prošlo više od pola veka otkad je Rolan Bart proglasio „smrt autora“, idolopoklonstvo je i dalje prisutno u svetu književnosti, kako regionalnom, tako i globalnom. Neretko se oko književnika i književnica gradi kult ličnosti, a u javnosti se više prostora posvećuje njihovim razmišljanjima ili privatnim životima nego tumačenjima njihovih dela. Može se reći da sijaset književnih nagrada nazvanih po piscima i – znatno ređe – spisateljicama svedoči da je Bart prerano sahranio autora. U ovakvoj društvenoj klimi Pobunjene čitateljke 2022. godine osnivaju regionalni feministički i queer književni izbor „Štefica Cvek“, nazvan po junakinji romana Štefica Cvek u raljama života Dubravke Ugrešić, verujući da će nazivanje izbora po liku preusmeriti pažnju sa autora/ke na tekst. „U vremenu opće narcisoidne kulture takva je gesta oporbena“, izjavila je Dubravka Ugrešić te godine, nedugo nakon što nam je velikodušno dala dozvolu da izbor nazovemo po njenom liku.
Međutim, „Štefica Cvek“ nije samo na ovom planu dala svoj skroman doprinos u borbi za dehijerarhizaciju regionalnog književnog polja, već je u celosti zamišljena kao priznanje kom su egalitarne vrednosti zvezda vodilja. Zbog toga je nama, Pobunjenim čitateljkama, bilo važno da za trenutak zaboravimo nacionalne granice, bar kad je reč o većem delu postjugoslovenskog područja, te se priznanje ravnopravno dodeljuje novijim književnim delima objavljenim na bilo kojoj varijanti BHSC jezika ili makedonskom. Potom nam je bilo važno ni da ne presuđujemo koji su književni rodovi i žanrovi manje ili više „značajni“ od drugih – setite se samo favorizovanja romana u slučaju većine nagrada – te smo odlučili da za „Šteficu“ mogu biti konkurentna sva novija izdanja proze, poezije, drame ili hibridnih literarno-likovnih žanrova poput grafičkih novela i slikovnica.
Kada je reč o oporbenom karakteru „Štefice“, važno je naglasiti i delikatan balans koji ona uspostavlja između priznanja i anti-nagrade, s obzirom da se srž njene koncepcije zasniva na subverziji konvencionalnih modela nagrade i, uopšte, kompetitivnosti. Do sada nijedne godine priznanje nije dodeljeno jednoj knjizi, već nekolicini regionalnih naslova; tačnije, najčešće je ta nekolicina podrazumevala 7 naslova. Ne smatramo da su književnost i umetnost generalno polje u kom takmičenje treba da ima primat niti da postoje neprikosnoveni autoriteti koji jednom književnom nagradom, niti ma kojim drugim sredstvom, mogu lansirati knjigu u kanon. Naš književni izbor služi kako bi se promovisala, ali i kritički sagledala značajna dela iz domena feminističke, queer, ali i ostalih pobunjenih književnosti. Ta dela su, po našem mišljenju, najvrednija isticanja u određenoj godini, ali to ne znači da je naša reč poslednja. Naprotiv, svake godine priželjkujemo da proglašenje „Štefice Cvek“ ne bude konačni sud o delima koja smo svrstali u izbor, već početak šireg kritičkog dijaloga o njima.
Možda je baš ove godine, u jeku studentskih i građanskih protesta u Srbiji, važno prisetiti se ovih vrednosti „Štefice Cvek“, kao i vrednosti na kojima su Pobunjene čitateljke osnovane, a to su solidarnost, jednakost, regionalno zajedništvo i odlučna borba protiv nacionalizma i patrijarhata. Širi krug „Štefice Cvek“ ovog leta je objavljen „u solidarnosti s našim prijateljicama i prijateljima iz Srbije koji trenutačno prolaze kroz val političkog nasilja, otpora i mobilizacije“. Organizacioni tim i žiriji izbora naglašavaju da se „ne odričemo onoga što radimo ni kada je najgušće, uvjereni da baš u ovakvim trenucima gradimo kontinuitet kritičkih kulturnih praksi. U vremenu u kojem je razum ugušen, ostajemo nepokorni i podsjećamo da danas nije dovoljno samo čitati, već biti s drugima – glasno i gnjevno, zajedno vani. Borba se nastavlja.“
U realizaciji ovogodišnjeg književnog izbora „Štefica Cvek“, pored Pobunjenih čitateljki, učestvovali su i Udruga Kulturtreger/ Booksa iz Hrvatske, Naratorijum iz Bosne i Hercegovine i Koalicija MARGINI iz Severne Makedonije, a pred vama je širi izbor koji je nastao pažljivom selekcijom knjiga po prvi put objavljenih u 2024. godini. Svaka knjiga je pobunjenička na svoj način, te ovaj spisak shvatite i kao prikladnu čitalačku listu preporuka za ova pobunjena vremena. I ne zaboravite da redovno proveravate vesti o „Štefici Cvek”, jer na konačni izbor pobunjenih knjiga možete naići i pre nego što se nadate!
- Biljana S. Crvenkovska, Приказни од Sунливото Море (ИД-Концепт/ Чудна шума, roman za decu)
- Danijela Repman, Stolica bez naslona (Treći trg, roman)
- Danka Ivanović, Prezne kuće (Partizanska knjiga, roman)
- Dragan Velikić, Bečki roman (Laguna/Meandermedia, roman)
- Franjo Nagulov, Krvava knjiga (Durieux, 2024.)
- Josip Čekolj, Doba beskorisnih umnjaka (HDP, poezija)
- Katarina Mitrović, Sve dobre barbike (PPM Enklava, roman)
- Kalina Maleska, Светот што го избрав (ИЛИ-ИЛИ, roman)
- Kica Kolbe, Простување (ИЛИ-ИЛИ, roman)
- Korana Svilar, Soba za djevojčice (Fraktura, roman)
- Luca Kozina, Bijeg iz tijela (Buybook, poezija)
- Lucija Tunković, Pupčana vrpca (Fraktura, roman)
- Mak Maslać, Kako se razbijaju tanjurići (Durieux, poezija)
- Marija Andrijašević, Liga ribara (Oceanmore, zbirka priča)
- Marina Vujčić, Sigurna kuća (Fraktura/Laguna, roman)
- Mihaela Šumić, Čovjek vuk (Imprimatur, roman)
- Monika Stojanovska, На крајот сѐ ќе биде како што треба (Полица, poezija)
- Nada Dušanić, Plovidba kroz zabranjene teme (Raštan izdavaštvo, roman)
- Natali Spasova, Не ѝ верувај на баба ти (Скоро Театар, zbirka priča)
- Olja Knežević, Strada fortunata (Hena.com, roman)
- Rumena Bužarovska, ТОНИ (ТРИ, roman)
- Tanja Stupar Trifunović, Duž oštrog noža leti ptica (Laguna, roman)
***
Ovaj tekst originalno je objavljen u Vogue Adria (oktobar 2025). Sve tekstove koje smo pisale za Vogue Adria pogledajte klikom na tag dole, ili ovde.